موسسه اسم اعظم | بزرگترین و معتبرترین فروشگاه ادعیه مستند حرز امام جواد (علیه السلام)

تحقیقی درباب معانی حرز

حِرز، پاره‌اى از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه مأثورى که براى حفظ جان و مال از آسیبها می‌خوانده یا به ‌صورت مکتوب با خود حمل می‌کرده‌اند. حِرز (جمع آن اَحْراز) در لغت به جایى می‌گویند که چنان محصور و محکم باشد که اگر کسى بدان وارد شود از گزندها و خطرها مصون بماند (خلیل‌بن احمد؛ جوهرى؛ ابن‌منظور؛ زبیدى، ذیل واژه) و در اصطلاح، مشابه با تعویذ و عُوذَه (رجوع کنید به جوهرى؛ ابن‌منظور؛ زبیدى، همانجاها) یا قسمى از آن است که با آداب شرع موافق باشد. بنابه گفته زمخشرى (ذیل واژه)، کاربرد حرز در معناى اصطلاحى از باب مَجاز است (نیز رجوع کنید به زبیدى، همانجا).

درباره تفاوت حرز و تعویذ و دعا باید گفت اینها مفاهیمى متداخل‌اند و مرز آنها با یکدیگر چندان مشخص نیست. در برخى از کتابهاى حدیث حرزها و تعویذها در یک باب و یک ردیف جمع شده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 2، ص 568؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 193ـ406). شمارى از حرزها نیز ذیل عنوان «عوذات الائمه علیهم‌السلام للحفظ» (تعویذهاى امامان براى حفظ خود از آسیبها) فراهم آمده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به مجلسى، 1403، ج 91، ص 192). ابن‌طاووس دعاى منسوب به امام جواد علیه‌السلام را که براى مصون ماندن از آسیبها براى مأمون نوشت، در مُهَج‌الدعوات (ص 52ـ59) «حرز» و در الامان (ص 74) «عوذه» نامیده است. از مقایسه متون حرزها و تعویذها نیز به تفاوتى نمی‌توان دست یافت. به همین سبب، در ادبیات محدّثان و اهل دعا، حرز و تعویذ و تحرّز و تعوّذ غالباً در یک سیاق و به یک معنا به‌کار رفته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به برقى، ج 2، ص 367؛ ابن‌طاووس، 1414ـ1416، ج 2، ص 275). شاید بتوان گفت تعویذ تنها خواندنیها و نوشتنیها (از قبیل اسم اعظم یا اذکار و ادعیه) است، اما حرز افزون بر اینها شامل اشیا هم می‌گردد.

واژه حرز و مشتقات آن در قرآن کریم نیامده، اما در احادیث شیعه و سنّى و ادعیه مأثور این واژه فراوان به‌کار رفته است (براى نمونه رجوع کنید به کلینى، ج 1، ص 281، ج 2، ص 221، 519؛ ابن‌بابویه، 1404، ج 1، ص 152؛ طوسى، 1378ـ1382، ج 3، ص 97؛ همو، 1411، ص 151، 574؛ ابن‌حنبل، ج 4، ص60؛ ابن‌ماجه، ج 2، ص 1272). شمارى از این حدیثها، از جمله حدیث انس‌بن مالک (رجوع کنید به متقى، ج 2، ص 666ـ667) و حدیث منقول از علی‌بن ابی‌طالب (سیوطى، ذیل اسراء: 45؛ متقى، ج 2، ص 666)، حاکى از کاربرد حرز، به معناى مصطلح، در صدر اسلام است به این معنا که پیامبر، امامان و برخى از صحابه و تابعان و اتباع ایشان براى حفظ خود یا دیگران از گزندها و آسیبها حرز به‌کار می‌برده و نتیجه مطلوب را نیز به دست می‌آورده‌اند.

استعمال حرز براى مصونیت از آزار شیاطین و جنّیان و نوشتن یا املا کردن حرز براى شفاى بیماران، نزد صوفیان نیز متداول بوده است، چنان‌که ابوسعید ابوالخیر یک رباعى سروده و بر آن شرحهایى به نام «حورائیه» نوشته شده است (محمدبن منوّر، بخش 1، مقدمه شفیعى کدکنى، ص صدونوزده). این رباعى حرزى بوده که ابوسعید براى شفاى استاد خود، که در بستر افتاده بوده، املا کرده است (رجوع کنید به محمدبن منوّر، بخش 1، ص 274). ابن‌عربى (ص 264) نیز حرزى را به سلیمان‌بن داود نبى نسبت داده است. با این حال حرز در فرهنگ شیعى از فرهنگ سایر مسلمانان متداول‌تر بوده است. وجود انبوهى از حرزها و عوذه‌ها و دعاهاى حفظ، که در کتب ادعیه و حدیث امامیه ثبت شده، شاهد این مدعاست (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص14ـ64، 137ـ153، 206ـ208؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 208ـ406، ج 92، ص 209ـ279). از واژه حرز در شعر فارسى هم استفاده شده است (براى نمونه رجوع کنید به انورى، ج 1، ص 235؛ خاقانى، ص 17).

حرزها از نظر کوتاهى و بلندى باهم تفاوت دارند. برخى، مانند حرزى به‌نام «حرز خدیجه»، از چند کلمه تجاوز نمی‌کنند (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 17؛ مجلسى، 1404، ج 91، ص210، 224)، اما برخى مرکّب از چند سطر و بعضى نیز چون حرز منسوب به امام سجاد علیه‌السلام (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 23ـ28) و حرز منسوب به امام صادق علیه‌السلام (رجوع کنید به همان، ص 34ـ38؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 273ـ279) مفصّل و طولانی‌اند.

درون‌مایه حرزها نیز باهم متفاوت‌اند. برخى حرزها آیاتى از قرآن‌اند، مانند آیهالکرسى و آیه «وَ اِنْ یکاد». این آیات را «آیات الحرز» خوانده‌اند (رجوع کنید به ابن‌نجار، ج 18، ص170ـ171؛ نیز رجوع کنید به الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام، ص400؛ ابن‌طاووس، 1409، ص 125)، زیرا از رسول خدا صلی‌اللّه‌علیه ‌وآله ‌وسلم منقول است که هرکس 33 آیه از قرآن را در شبى بخواند، در آن شب دزد یا درنده‌اى به وى آسیب نمی‌رساند و خود و خانواده‌اش و اموالش تا صبح در امان و عافیت خواهند بود (رجوع کنید به سیوطى، ذیل بقره: 3). امام جعفرصادق نیز آیاتى از قرآن را حرزِ فرزندش موسى علیه‌السلام قرار داده بود و آن حضرت نیز آنها را می‌خواند و خود را بدان تعویذ می‌کرد (ابن‌طاووس، 1414، ص 45ـ49؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 339). شمارى از حرزها نیز اذکار متداول در میان مسلمانان‌اند، از قبیل تهلیل و تسبیح و تحمید (براى نمونه رجوع کنید به برقى، ج 1، ص 31؛ ترمذى، ج 5، ص 175؛ کلینى، ج 2، ص 519). حرزهایى هم که مستقیماً از قرآن اقتباس نشده‌اند، غالباً داراى مدلولى روشن و همسو با قرآن و حاوى مضامین بلند توحیدى و مشتمل بر توکل بر خدا و تکیه بر قدرت لایزال الهى و پرهیز از پناه جستن به شیاطین و جنّیان و ارواح‌اند. شمار اندکى از حرزها مشتمل بر حروف و کلمات و عبارات مرموز و نامأنوس‌اند و درنتیجه مدلول آنها ناشناخته است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص20؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 193، 228). افزون بر آنچه گفته شد، در احادیث کارهایى نیز حرز معرفى شده است، از جمله همراه داشتن تربت امام حسین علیه‌السلام به‌ویژه در سفر (ابن‌قولویه، ص473ـ474؛ طوسى، 1378ـ1382، ج 6، ص74ـ 75؛ حرّعاملى، ج 11، ص 427ـ428)، تدهین با روغن درخت‌بان (ابن‌بسطام، ص 94)، همراه داشتن عصایى از درخت بادام تلخ در سفر (ابن‌بابویه، 1404، ج 2، ص270)، حک کردن برخى اذکار بر نگین انگشترى (همو، 1368ش، ص180)، در دست کردن خاتم عقیق (کلینى، ج 6، ص470؛ ابن‌بابویه، 1362ش، ج 1، ص 199) و به همراه داشتن انگشترى با نگین عقیق زرد (ابن‌طاووس، 1409، ص 48).

کثرت حرزها نیز چشمگیر است. به پیامبر و همسرش خدیجه و دخترش فاطمه زهرا و هریک از امامان معصوم حرزهایى منسوب است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص14ـ64؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 208ـ371). نامدارترین حرزها عبارت‌اند از: حرز ابی ‌دَجانَه انصارى براى دفع جن و سحر. این حرز که راویان اهل سنّت آن را نقل کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌جوزى، ج 3، ص 168؛ فتنى، ص 211) در سده‌هاى اخیر به مجموعه‌هاى حدیثى شیعه نیز راه یافته است (رجوع کنید به مجلسى، 1403، ج 91، ص 220ـ224)، اما حدیث‌شناسان اهل سنّت متفقآ این حدیث را برساخته ارزیابى کرده و موسى انصارى، راوى حدیث مزبور، را صحابى ساختگى معرفى کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌جوزى، همانجا؛ ذهبى، ج 4، ص 429؛ ابن‌حجر عسقلانى، ج 6، ص 305).

حرز یمانى، مشهور به دعاى سَیفى، یکى از حرزهاى منسوب به علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام است. این حرز، که از آن با عنوان «دعاى یمانى» هم یاد شده (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 137)، با اسانید و متون متفاوت روایت شده است (رجوع کنید به همان، ص 137ـ153؛ مجلسى، 1403، ج 92، ص240ـ259). بر این حرز، که نام آن همواره بر زبان ایرانیان به ‌ویژه شاعران فارسی‌گو جارى بوده است (براى نمونه رجوع کنید به حافظ، ص 59)، شرحهایى هم نگاشته‌اند. در این شرحها شارحان درباره مقدمات و آداب به‌کار بستن دعاى مزبور و سند و متن آن سخن گفته‌اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 6، ص190، ج 12، ص 235، ج 16، ص 303).

«رُقْعَهُ الجَیب» نیز حرزى منسوب به امام علی‌بن موسی‌الرضا علیه‌السلام است، که چون کنیزک حُمَیدبن قحطبه به هنگام شستن جامه امام آن را در جیب وى یافته، به این‌نام خوانده شده است (ابن‌بابویه، 1363ش، ج 2، ص 138؛ ابن‌طاووس، 1414، ص 49). حرز دیگرى هم با همین عنوان به امام رضا علیه‌السلام منسوب است (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 51؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 194). به‌همراه داشتن حرز جواد، منسوب به امام محمدتقى علیه‌السلام، نیز در میان شیعیان و ایرانیان چندان متداول بوده که «حرز جواد کسى بودن» و «حرز جواد خود کردن»، به معناى «پیوسته با او بودن» و «همیشه کسى را همراه خود کردن»، مَثَل شده است (رجوع کنید به دهخدا، ذیل «حرز جواد»). در کتب ادعیه و حدیث درباره این حرز، که نخستین بار امام علیه‌السلام آن را براى مأمون عباسى نوشته، حکایت شگفت‌انگیزى نقل شده است (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 52ـ60؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 354ـ 361). محمدبن حسنعلى شوشترى، یکى از عالمان سده دوازدهم و نواده عبداللّه‌بن حسین تسترى، نیز رساله‌اى به نام آداب حرز الجواد براى شاه‌سلطان حسین صفوى نوشته است (آقابزرگ طهرانى، ج 1، ص 17).

داورى درباره حرزها و درستى و نادرستى انتساب آنها به معصومان علیهم‌السلام، به بررسى دقیق حدیث‌شناختى یک‌یک آنها از حیث اتصال و انقطاع اسانید و وثاقت و عدم وثاقت راویان نیاز دارد. از پاره‌اى از احادیث متضمن حرزها، از نظر سند، انتقاد شده است (براى نمونه رجوع کنید به مجلسى، 1363ش، ج 12، ص 436ـ443؛ همو، 1406ـ1407، ج 9، ص 117). گفتنى است که گاهى یک حرز و سبب ورود آن، به دو امام نسبت داده شده است. مثلاً، حرزى از امام موسی‌بن جعفر علیه‌السلام نقل شده و گفته شده است که امام وقتى آن را خواند که او را در گودالى پیش درندگان انداخته بودند (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 291؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 327ـ331)، اما همان حرز و سبب ورود آن، به امام علی‌بن موسی‌الرضا علیه‌السلام هم نسبت داده شده است (رجوع کنید به ابن‌طاووس، 1414، ص 298؛ مجلسى، 1403، ج 91، ص 349ـ354) ولى نسبت این روایت به امام رضا علیه‌السلام با واقعیات تاریخى تطبیق نمی‌کند زیرا موسی‌بن جعفر علیه‌السلام در حبس هارون بوده است نه فرزندش علی‌بن موسى (ابن‌طاووس، 1414، ص299). حرزهایى هم وجود دارد که نه تنها فاقد اِسنادند، بلکه به هیچ‌یک از پیشوایان معصوم علیهم‌السلام منسوب نیستند. این قبیل حرزها صرفاً به خط یکى از عالمان دینی‌اند و در بخش ادعیه جوامع حدیثى چون بحارالانوار (براى نمونه رجوع کنید به ج 91، ص 366ـ371) و احیاناً در دیگر کتابهاى ادعیه به ‌ثبت رسیده‌اند؛ بنابراین، اعتماد بر اغلب این حرزها از باب عمل به قاعده «تسامح در ادّله سنن» و عمل به مضمون «اخبارُ مَنْ بَلغَ» خواهد بود (در این باره رجوع کنید به تسامح در ادّله سنن*؛ نیز مجلسى، 1363ش، ج 8، ص 112ـ 119).

درباره جواز و عدم جواز آویختن حرز، از روایات منقول از پیشوایان معصوم استناد می‌شود که آویختن چیزهایى که در آن قرآن یا ذکر خدا باشد و از آنها بوى شرک به مشام نرسد مباح است (حمیرى، ص110ـ111؛ مجلسى، 1403، ج92، ص4ـ6؛ قس جوهرى، ذیل «تمم»)؛ بنابراین، اینکه سنّت آویختن حرز از رسوم جاهلیت و درنتیجه حرام دانسته شده (رجوع کنید به مبارکفورى، ج 9، ص 356)، قاعدتاً ناظر به رفتارهایى شبیه به آویختن تَمیمه و امثال آن است (رجوع کنید به تعویذ*).

منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌بابویه، ثواب‌الاعمال و عقاب‌الاعمال، قم 1368ش؛ همو، عیون‌الاخبارالرضا، چاپ مهدى لاجوردى، قم 1363ش؛ همو، کتاب الخصال، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ همو، کتاب مَن لایحضُرُه الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفارى، قم 1404؛ ابن‌بسطام (حسین‌بن بسطام) و ابن‌بسطام (عبداللّه‌بن بسطام)، طب الائمه علیهم‌السلام، نجف ] 1385[، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌جوزى، کتاب الموضوعات، چاپ عبدالرحمان محمدعثمان، مدینه 1386ـ 1388/ 1966ـ1968؛ ابن‌حجر عسقلانى، الاصابه فى تمییز الصحابه، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت 1415/1995؛ ابن‌حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، ]بی‌تا.[؛ ابن‌طاووس، اقبال‌الاعمال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1414ـ1416؛ همو، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، قم 1409؛ همو، مهج‌الدعوات و منهج‌العبادات، قدم‌له و علق‌علیه حسین اعلمى، بیروت 1414/1994؛ ابن‌عربى، العبادله، ویلیه ساعه الخبر، چاپ عاصم ابراهیم کیالى، بیروت 1425/2004؛ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، چاپ جواد قیومى اصفهانى، قم 1417؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، چاپ محمد فؤاد عبدالباقى، ]قاهره 1373/ 1954[، چاپ افست ]بیروت، بی‌تا.[؛ ابن‌منظور؛ ابن‌نجار، ذیل تاریخ بغداد، در احمدبن على خطیب بغدادى، تاریخ بغداد، او، مدینهالسلام، چاپ مصطفى عبدالقادر عطا، ج 16ـ20، بیروت 1417/1997؛ محمدبن محمد (على) انورى، دیوان، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، تهران 1364ش؛ احمدبن محمد برقى، کتاب المحاسن، چاپ جلال‌الدین محدث ارموى، قم [? 1331ش[؛ محمدبن عیسى ترمذى، سنن الترمذى، ج 5، چاپ عبدالرحمان محمدعثمان، بیروت 1403/1983؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغه و صحاح العربیه، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ]بی‌تا.[، چاپ افست تهران 1368ش؛ شمس‌الدین محمدحافظ، دیوان، چاپ محمد قزوینى و قاسم غنى، تهران 1362ش؛ حرّ عاملى؛ عبداللّه‌بن جعفر حمیرى، قرب‌الاسناد، قم 1413؛ بدیل‌بن على خاقانى، دیوان، چاپ ضیاءالدین سجادى، تهران 1378ش؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1405؛ دهخدا؛ محمدبن احمد ذهبى، میزان الاعتدال فى نقدالرجال، چاپ على محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ محمدبن محمد زبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على شیرى، بیروت 1414/ 1994؛ محمودبن عمر زمخشرى، اساس البلاغه، بیروت 1385/1965؛ سیوطى؛ محمدبن حسن طوسى، تهذیب‌الاحکام، چاپ حسن موسوى خرسان، نجف 1378ـ1382؛ همو، مصباح المتهجد، بیروت 1411/ 1991؛ محمدطاهربن على فتنى، تذکرهالموضوعات، ]قاهره 1343/ 1924[؛ الفقه المنسوب للامام الرضا علیه‌السلام، و المشتهر ب فقه‌الرضا، مشهد: موسسه آل‌البیت، 1406؛ کلینى؛ محمد عبدالرحمان مبارکفورى، تحفه الاحوذى بشرح جامع الترمذى، بیروت 1410/ 1990؛ علی‌بن حسام‌الدین متقى، کنزالعُمّال فى سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکرى حیانى و صفوه سقا، بیروت 1409/1989؛ محمدباقربن محمدتقى مجلسى، بحارالانوار، بیروت 1403/1983؛ همو، مرآهالعقول فى شرح اخبار آل‌الرسول، ج 8، چاپ هاشم رسولى، ج 12، چاپ جعفر حسینى، تهران 1363ش؛ همو، ملاذالاخیار فى فهم تهذیب الاخبار، چاپ مهدى رجائى، قم 1406ـ1407؛ محمدبن منور، اسرارالتوحید فى مقامات الشیخ ابی‌سعید، چاپ محمدرضا شفیعی‌کدکنى، تهران 1366ش.

خبرنامه هفتگی اسم اعظم
خبرنامه هفتگی اسم اعظم
با عضویت در خبرنامه ما، هر هفته یک ایمیل مفید دریافت کنید!
شما هر زمان که بخواهید میتوانید عضویت خودتان را لغو کنید!

چرا نظرتان را نمی‌نویسید؟

مطمئن باشید که نظرات شما بسیار دقیق مطالعه خواهد شد و به آن پاسخ خواهیم داد.
هر نظری که برای ما می‌نویسید قوت قلبی برای ما خواهد بود

از شما متشکریم که با نظراتتان به ما انرژی لازم برای ادامه کار را می دهید

شانزده + 16 =